استادیار، گروه مدیریت، دانشکده اقتصاد و مدیریت دریا، دانشگاه علوم و فنون دریایی خرمشهر
10.22034/irm.2026.589608.1350
چکیده
صنعت تایر ایران به‌عنوان یکی از حلقه‌های راهبردی زنجیره ارزش حمل‌ونقل و تولید صنعتی، طی سال‌های اخیر با چالش‌های ساختاری همچون ناپایداری زنجیره تأمین، وابستگی فناورانه، عدم هم‌افزایی میان بازیگران، ناهماهنگی سیاست‌های تنظیم‌گری و کاهش ظرفیت رقابت در بازارهای داخلی و بین‌المللی مواجه شده است. تداوم این چالش‌ها نشان می‌دهد که ارتقای رقابت‌پذیری این صنعت صرفاً از مسیر بهبود عملکرد بنگاه‌های منفرد امکان‌پذیر نبوده و نیازمند بازطراحی سازوکارهای حکمرانی در سطح کل زنجیره ارزش است. بر همین اساس، پژوهش حاضر با هدف طراحی مدل داده‌بنیاد بازآفرینی رقابت‌پذیری صنعت تایر ایران مبتنی بر حکمرانی یکپارچه زنجیره ارزش انجام شده است. این پژوهش از نظر هدف، کاربردی–توسعه‌ای و از نظر روش، کیفی است که با بهره‌گیری از نظریه داده‌بنیاد نظام‌مند و منطق ساختار داده گیویا انجام پذیرفته است. داده‌های پژوهش از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با خبرگان صنعت تایر، تحلیل اسناد صنعتی–تحلیلی و بررسی منابع علمی مرتبط گردآوری و با استفاده از سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شد. نتایج تحلیل داده‌ها به استخراج ۹۶ کد باز، ۲۷ مقوله فرعی، ۸ مقوله محوری و یک مقوله هسته‌ای با عنوان «بازآفرینی رقابت‌پذیری تحت حکمرانی یکپارچه زنجیره ارزش» منجر شد. یافته‌ها نشان داد صنعت تایر ایران در یک چرخه قفل‌شدگی رقابت‌پذیری قرار دارد که از ناهماهنگی میان تنظیم‌گری، اقتصاد تولید و سازوکارهای زنجیره ارزش آغاز شده و از طریق فرسایش توان مالی، کاهش سرمایه‌گذاری، شکنندگی تأمین، عقب‌ماندگی فناورانه و محدودیت توسعه بازار، قابلیت رقابتی پایدار صنعت را تضعیف می‌کند. بر مبنای یافته‌های پژوهش، مدل TIRE-RE به‌عنوان چارچوبی راهبردی برای خروج از وضعیت شکننده و بازآفرینی رقابت‌پذیری صنعت تایر ارائه شد. این مدل شش پیشران راهبردی شامل بازتنظیم حکمرانی و تنظیم‌گری، اکوسیستم‌سازی زنجیره تأمین، تاب‌آوری فناورانه، سرمایه‌گذاری بهره‌ور، توسعه صادرات منطقه‌محور و اقتصاد چرخشی تایر را به‌عنوان سازوکارهای کلیدی تحول رقابت‌پذیری تبیین می‌کند.
انجمن صنفی صنعت تایر ایران. (۱۴۰۳). گزارش‌ها و اطلاعیه‌های صنعت تایر ایران.
سامانه جامع اطلاع‌رسانی ناشران (کدال). (۱۴۰۲-۱۴۰۳). صورت‌های مالی و گزارش فعالیت ماهانه شرکت‌های تایرساز بورسی.
سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان. (۱۴۰۳). دستورالعمل‌ها و اطلاعیه‌های قیمت‌گذاری محصولات صنعتی.
سازمان توسعه تجارت ایران. (۱۴۰۳). مقررات و گزارش‌های مرتبط با صادرات محصولات صنعتی.
کارگزاری بانک صنعت و معدن. (۱۴۰۳). بررسی و تحلیل صنعت تایر.
وزارت صنعت، معدن و تجارت. (۱۴۰۳). آمار تولید و سیاست‌های صنعتی مرتبط با صنعت تایر.
Andreoni, A., & Chang, H. J. (2020). Industrial policy in the 21st century. Development and Change, 51(2), 324–351.
Aiginger, K., & Rodrik, D. (2020). Rebirth of industrial policy and an agenda for the twenty-first century. Journal of Industry, Competition and Trade, 20, 189–207.
Barney, J. (1991). Firm resources and sustained competitive advantage. Journal of Management, 17(1), 99–120.
Bocken, N. M. P., de Pauw, I., Bakker, C., & van der Grinten, B. (2016). Product design and business model strategies for a circular economy. Journal of Industrial and Production Engineering, 33(5), 308–320.
Christopher, M., & Peck, H. (2004). Building the resilient supply chain. The International Journal of Logistics Management, 15(2), 1–14.
Corbin, J., & Strauss, A. (2015). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (4th ed.). Sage.
Eisenhardt, K. M., & Martin, J. A. (2000). Dynamic capabilities: What are they? Strategic Management Journal, 21(10–11), 1105–1121.
Geissdoerfer, M., Savaget, P., Bocken, N. M. P., & Hultink, E. J. (2017). The circular economy: A new sustainability paradigm? Journal of Cleaner Production, 143, 757–768.
Gereffi, G., Humphrey, J., & Sturgeon, T. (2005). The governance of global value chains. Review of International Political Economy, 12(1), 78–104.
Gioia, D. A., Corley, K. G., & Hamilton, A. L. (2013). Seeking qualitative rigor in inductive research: Notes on the Gioia methodology. Organizational Research Methods, 16(1), 15–31.
Humphrey, J., & Schmitz, H. (2002). How does insertion in global value chains affect upgrading? Regional Studies, 36(9), 1017–1027.
Ivanov, D., & Dolgui, A. (2020). Viability of intertwined supply networks: Extending the supply chain resilience angles towards survivability. International Journal of Production Research, 58(10), 2904–2915.
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. Sage.
Mazzucato, M. (2018). The entrepreneurial state: Debunking public vs. private sector myths. Penguin.
Pettit, T. J., Fiksel, J., & Croxton, K. L. (2010). Ensuring supply chain resilience: Development of a conceptual framework. Journal of Business Logistics, 31(1), 1–21.
Pisano, G. P. (2017). Toward a prescriptive theory of dynamic capabilities: Connecting strategic choice, learning, and competition. Industrial and Corporate Change, 26(5), 747–762.
Ponomarov, S. Y., & Holcomb, M. C. (2009). Understanding the concept of supply chain resilience. The International Journal of Logistics Management, 20(1), 124–143.
Ponte, S., Gereffi, G., & Raj-Reichert, G. (Eds.). (2019). Handbook on global value chains. Edward Elgar Publishing.
Porter, M. E. (1985). Competitive advantage: Creating and sustaining superior performance. Free Press.
Rodrik, D. (2008). Normalizing industrial policy. Commission on Growth and Development Working Paper.
Strauss, A., & Corbin, J. (1998). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (2nd ed.). Sage.
Teece, D. J. (2007). Explicating dynamic capabilities: The nature and microfoundations of sustainable enterprise performance. Strategic Management Journal, 28(13), 1319–1350.
Teece, D. J., Pisano, G., & Shuen, A. (1997). Dynamic capabilities and strategic management. Strategic Management Journal, 18(7), 509–533.
Tracy, S. J. (2010). Qualitative quality: Eight “big-tent” criteria for excellent qualitative research. Qualitative Inquiry, 16(10), 837–851.
Wieland, A. (2021). Dancing the supply chain: Toward transformative supply chain management. Journal of Supply Chain Management, 57(1), 58–73.
